Εδώ και μερικά χρόνια, από το 2019, το Γαλλικό Ινστιτούτο Ελλάδος σε συνεργασία με την Ακαδημία Γκονκούρ διοργανώνει το Λογοτεχνικό Βραβείο Γκονκούρ Ελλάδος. Πρόκειται για μια διεύρυνση του Βραβείου σε χώρες εκτός Γαλλίας. Οι χώρες που συμμετέχουν ψηφίζουν σε ποιο βιβλίο θα έδιναν τα βραβείο Γκονκούρ επιλέγοντας από τους/τις τέσσερις φιναλίστ. Στην Ελλάδα η ψηφοφορία γίνεται ανάμεσα στους εκπροσώπους των Πανεπιστημίων που συμμετέχουν στη διαδικασία. Πέρσι και φέτος συμμετείχα κι εγώ σε αυτή διαδικασία μέσω του Ανοιχτού Πανεπιστημίου (στο οποίο φοιτώ τα τελευταία δύο χρόνια, στο Μεταπτυχιακό Δίπλωμα “Δημιουργική Γραφή”). Όπως αναφέρεται στην επιστολή που λάβαμε τα μέλη αυτής της επιτροπής (Jury du Choix Goncourt de la Grece) η προώθηση της Γαλλικής γλώσσας και λογοτεχνίας καθώς και οι πολιτιστικές, πανεπιστημιακές και γλωσσικές ανταλλαγές αποτελούν στόχο του Γαλλικού Ινστιτούτου και προς αυτή την κατεύθυνση δημιουργήθηκε και στηρίζεται αυτή η πρωτοβουλία.
Η επιλογή του Βραβείου Γκονκούρ Ελλάδος περιλαμβάνει την ανάγνωση των βιβλίων των φιναλίστ του βραβείου αλλά και τη συζήτηση, τη γνωριμία εξ αποστάσεως με τους/τις συγγραφείς και γενικότερα τη γόνιμη ανταλλαγή απόψεων μεταξύ των συμμετεχόντων. Η διαδικασία γίνεται ως εξής: το Γαλλικό Ινστιτούτο Θεσσαλονίκης εξασφαλίζει στους συμμετέχοντες οργανισμούς πρόσβαση στα ηλεκτρονικά αντίτυπα των τεσσάρων βιβλίων που είναι οι φιναλίστ του βραβείου. (Αρκετοί και αρκετές από μας αγοράζουμε τα έντυπα βιβλία). Επιπλέον το Γ.Ι. μας ενημερώνει για το πρόγραμμα των ονλαιν συναντήσεων με τους/τις συγγραφείς. Εμείς οι φοιτητές και οι φοιτήτριες ξεκινάμε το διάβασμα. Κάθε μήνα περίπου έχουμε μια συνάντηση της ομάδας του Πανεπιστημίου μας και συζητάμε για το βιβλίο. Αποφασίζουμε για μια ερώτηση την οποία θα θέσουμε στο/στη συγγραφέα και διαλέγουμε μια από μας που θα εκπροσωπήσει την ομάδα. Την ημέρα της εξ αποστάσεως συνάντησης οι ορισμένοι εκπρόσωποι συνδέονται στην πλατφόρμα και ακολουθεί μια συζήτηση που κρατάει περίπου δύο ώρες. Οι υπόλοιποι/ες της ομάδας παρακολουθούν τη συζήτηση χωρίς δυνατότητα παρέμβασης όμως.
Η τελική συνάντηση και ψηφοφορία γίνεται το καλοκαίρι, στις 14 Ιουλίου, στο Γαλλικό Ινστιτούτο της Θεσσαλονίκης. Φέτος είχα την τύχη να οριστώ ως εκπρόσωπος του Ανοιχτού Πανεπιστημίου και να παραστώ στη délibération finale, που λένε και οι Γάλλοι. Εκπρόσωποι από δώδεκα διαφορετικά Πανεπιστήμια οι περισσότεροι/ες δια ζώσης αλλά και αρκετοί ονλαιν, συζητήσαμε, διαβάσαμε τα κείμενά μας σχετικά με την τελική επιλογή μας, αναλύσαμε, εξηγήσαμε τα κριτήρια. Κάθε Πανεπιστήμιο, κάθε ομάδα στέκεται σε διαφορετικά σημεία. Η ομάδα του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου για παράδειγμα, αποτελείται από φοιτητές/φοιτήτριες της Νομικής και στάθηκε περισσότερο σε θέματα που άπτονται των ενδιαφερόντων τους.
Τα τέσσερα βιβλία που συζητήσαμε φέτος, οι τέσσερις φιναλίστ του Βραβείου, ήταν τα εξής:
- La maison Vide – Laurence Mauvigne
- Le Bel Obscur – Caroline Lamarche
- Kolchoze – Emmanuel Carrère
- La nuit au cœur – Nathacha Appanah
Και τα τέσσερα βιβλία έχουν ένα κοινό γνώρισμα: πρόκειται για αληθινές ιστορίες, αυτοβιογραφικές αφηγήσεις που όμως εξελίχθηκαν σε κάτι άλλο.
Το βιβλίο του Mauvigner (που είναι και ο νικητής του Βραβείου Γκονκούρ για το 2025) είναι ένα λογοτεχνικό έργο μεγάλης πνοής. Καλύπτει μια περίοδο που ξεκινάει από τα τέλη του 19ου αιώνα και φτάνει μέχρι τις μέρες μας μέσα από την ιστορία μιας οικογένειας. Ο συγγραφέας αρχίζει να ερευνά την ιστορία της οικογένειας του πατέρα του βάζοντας στο κέντρο το Άδειο Σπίτι του τίτλου, το σπίτι που κληρονόμησε και δεν είχε ανοιχτεί για 20 χρόνια. Μέσα από την ιστορία των ανθρώπων που κατοίκησαν το σπίτι, μέσα από τα αντικείμενα που βρίσκει εκεί, φωτογραφίες με κομμένα πρόσωπα, ένα πιάνο, ένα μετάλλιο τιμής που λείπει, προσπαθεί να ανασυνθέσει την οικογενειακή σάγκα, να ανακαλύψει ποια είναι η σειρά των γεγονότων που οδήγησε στην αυτοκτονία του πατέρα του. Αυτό που το κάνει κατά τη γνώμη μου ένα σπουδαίο λογοτεχνικό έργο είναι ο τρόπος που συνδυάζει αληθινά και επινοημένα στοιχεία μέσα από μια αφήγηση που δεν θέλεις να αφήσεις από τα χέρια σου. Η ιστορία της Γαλλίας μέσα από την ιστορία μιας οικογένειας.
Το βιβλίο της Βελγίδας Καρολίν Λαμαρς συνδυάζει επίσης αληθινά και επινοημένη στοιχεία. Η Λαμάρς έχει γράψει αρκετά βιβλία και είναι ιδιαίτερα αγαπητή στο Βέλγιο και τη Γαλλία. Σε αυτό το τελευταίο της ψάχνει σε ιστορικά και οικογενειακά αρχεία την ιστορία ενός προγόνου της, ενός ανθρακωρύχου που μάλλον αυτοκτόνησε μην μπορώντας να αντέξει την πίεση που δεχόταν λόγω της ομοφυλοφιλίας του. Και συνδυάζει εκείνα τα γεγονότα με τη δική της ζωή στην οποία ζούσε για πολλά χρόνια με τον ανοιχτά ομοφυλόφιλο σύζυγό της προσπαθώντας να διατηρήσουν την οικογένεια τους, χωρίς όμως να κρύβουν τον πραγματικό εαυτό τους. Πολύ ενδιαφέρον βιβλίο, κατά τη γνώμη μου το κομμάτι για τον πρόγονο είναι πιο αδύναμο από το κομμάτι που μιλάει για τη δική της ζωή.
Το βιβλίο του Εμανουέλ Καρέρ είναι ένα βιβλίο ποταμός. Ο συγγραφέας είναι γιος μιας σπουδαίας φιγούρας της Γαλλικής πνευματικής ζωής, της Hélène Carrère d’Encausse, ιστορικού και δια βίου γραμματέα της Γαλλικής Ακαδημίας. Στο Κολχόζ με δημοσιογραφική εμμονή και ακρίβεια περιγράφει την γενεαλογία της μητέρας του, τη διαδρομή της οικογένειας της από τη Γεωργία στη Γαλλία και τη σπουδαία επαγγελματική διαδρομή της ίδιας που από παιδιά προσφύγων έφτασε στα υψηλότερα σκαλιά της γαλλικής κουλτούρας. Ο Καρέρ δεν φτιάχνει την αγιογραφία της μητέρας του. Ίσα ίσα. Για πολύ καιρό εκείνη είχε σταματήσει να του μιλάει λόγω ενός προηγούμενου βιβλίου του. Αυτό γράφτηκε μετά το θάνατό της. Η μητέρα του έχει γράψει πολλά βιβλία και θεωρούνταν ειδική για τη Ρωσία. Η ίδια είχε πολύ καλές σχέσεις με δεκάδες πολιτικά πρόσωπα της Ρωσίας, ακόμη και με τον Βλαντιμίρ Πούτιν. Μέχρι την παραμονή της εισβολής στη Ρωσία δεν πίστευε ότι ο Πούτιν θα εισβάλλει στην Ουκρανια. Μάλιστα μετά τις 23 Φεβρουαρίου του 22, της ασκήθηκε δριμεία κριτική. Ο Καρέρ μετά την εισβολή θέλει ακόμη περισσότερο να ανακαλύψει την ιστορία της οικογένειάς του και αυτή η επιθυμία τον στέλνει στην Ουκρανία, τη Μόσχα, τη Γεωργία. Κυρίως όμως τον κάνει να μιλάει για τη μητέρα του της οποίας η ζωή στηρίχτηκε στην αποσιώπηση και ίσως και το ψέμα σύμφωνα με όσα λέει. Με τη ρέουσα γραφή του, ανακινεί, αναρωτιέται, δυσκολεύεται να συμβιβάσει, στο τέλος βρίσκει μια ισορροπία ανάμεσα στη μητέρα του και στη δημόσια μορφή της και στη δική του ζωή. Και τί σπουδαία ζωή…Με μεγάλη χαρά είδαμε το Κολχόζ να κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου.
Το βιβλίο La Nuit au cœur της Nathacha Appanah, είναι ένα βιβλίο που ταράζει. Μέσα από τη διήγηση δύο γυναικοκτονιών και μιας παρολίγο γυναικοκτονίας η συγγραφέας φωτίζει τη ζωή αυτών των γυναικών, τους δίνει φωνή, τους δίνει υπόσταση. Υποβιβάζει τους θύτες στα αρχικά τους. Και ξετυλίγει την ιστορία της μέσα από τις ζωές αυτών των γυναικών που μοιάζουν τόσο ζωντανές στις σελίδες τους βιβλίου. Όταν φτάνει στο σημείο της αφήγησης των γεγονότων των γυναικοκτονιών έχει περιγράψει τόσο αριστοτεχνικά τις ζωές τους που οι αναγνώστες/τριες συγκλονίζονται. Η Απανά μέσα από προσωπικά ρεπορτάζ, έρευνα στις πηγές, συνεντεύξεις, παρακολούθηση αναπαραστάσεων δημιουργεί ένα σφιχτό πλέγμα αφηγήσεων, κι εμείς που την διαβάζουμε δεν μπορούμε παρά να ταυτιστούμε με αυτές τις γυναίκες. Η δικτυακή συνάντηση με τη συγγραφέα ήταν επίσης αποκαλυπτική. Μιλούσε με μία ήρεμη φωνή, με χαμηλούς τόνους, μας αποκάλυψε με γενναιοδωρία τη διαδικασία της συγγραφής, μας κέρδισε με την ήπια δύναμή της. Από παρολίγον θύμα, γιατί η τρίτη ιστορία που περιγράφει είναι η δική της ιστορία, γίνεται συγγραφέας, παίρνει την αφήγηση στα χέρια της και θεραπεύεται και θεραπεύει.
Η ομάδα του Ανοιχτού Πανεπιστήμιου του Μεταπτυχιακού Διπλώματος Δημιουργικής Γραφής, ψήφισε το βιβλίο της Απανά για την Ελληνική επιλογή του Βραβείου Γκονκούρ. Στην τελική ψηφοφορία στις 14 Ιουλίου 2026, στο Γαλλικό Ινστιτούτο της Θεσσαλονίκης, οι περισσότερες ομάδες/εκπρόσωποι των Πανεπιστημίων, ψήφισαν επίσης αυτό το βιβλίο. Ίσως γιατί οι περισσότεροι/ες από εμάς συγκινηθήκαμε βαθιά από αυτές τις προσωπικές ιστορίες γυναικών που είναι δυστυχώς τόσο επίκαιρες ακόμη και σήμερα, ακόμη και στη χώρα μας.
Το βιβλίο “Νύχτα στην Καρδιά” της Νατάσα Απανά θα εκδοθεί το φθινόπωρο σε μετάφραση Ειρήνης Παπακυριακού από τις εκδόσεις Ίκαρος
Η όλη διαδικασία της συμμετοχής σε αυτή την επιλογή υπήρξε μια σημαντική σταθερά της φετινής χρονιάς. Όπως γράψαμε και στο τελικό κείμενό μας η δυνατότητα να διαβάζουμε τη Γαλλία μέσα από την Ελλάδα, υπήρξε μια αναγνωστική πυξίδα, μια λογοτεχνική περιπέτεια που μας άνοιγε ορίζοντες, που μας έβαζε να συζητάμε και να διαλεγόμαστε με αφορμή αυτά τα τέσσερα σπουδαία κείμενα. Οι συζητήσεις με τις συμφοιτήτριες και τις καθηγήτριες συμβούλους κυρίες Παπασπυρίδου Ιωάννα, Ολυμπία Αντωνιάδου και Θεοδώρα Λεονταρίδου ήταν μια όαση ευγένειας και πολιτισμού κάποιες δύσκολες χειμωνιάτικες Δευτέρες. Τις ευχαριστώ θερμά για τούτη την ευκαιρία!
Και τι σπουδαία πρωτοβουλία από την Ακαδημία Γκονκούρ και φυσικά το Γαλλικό Ινστιτούτο Θεσσαλονίκης, και ιδιαίτερα την κυρία Fanny Feynerol που είναι η κινητήρια δύναμη πίσω από τη διοργάνωση. Δεν γνωρίζω αν υπάρχει κάποια άλλη αντίστοιχη δράση άλλης χώρας, αυτή όμως μου φαίνεται ένας σπουδαίος τρόπος να προάγεται η ανάγνωση και ο διαπολιτισμικός διάλογος. Merci beaucoup!
Περισσότερες πληροφορίες για το Βραβείο:
- Από τη Σελίδα του Ανοιχτού Πανεπιστημίου
- Από τη σελίδα του Γαλλικού Ινστιτούτου Θεσσαλονίκης
- Από τη σελίδα της Ακαδημίας Γκονκούρ
ΒΙΒΛΙΑ ΚΑΙ ΞΕΡΟ ΨΩΜΙ 